Od 1 września 2026 r. zaczynają obowiązywać istotne zmiany dotyczące kontroli organizacji pożytku publicznego. Nowelizacja ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie zmienia sposób dokumentowania wyników kontroli, tryb zgłaszania zastrzeżeń oraz konstrukcję wystąpienia pokontrolnego. Jednocześnie nowe rozporządzenie wykonawcze umożliwia szersze wykorzystanie komunikacji elektronicznej oraz prowadzenie akt kontroli w postaci elektronicznej.

Zmiany wynikają z ustawy z 19 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych, opublikowanej w Dz.U. z 2026 r. poz. 1040. Zasadnicza część nowelizacji wchodzi w życie 1 września 2026 r.

Co szczególnie istotne, 25 sierpnia 2026 r. ogłoszono również rozporządzenie Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego z 21 sierpnia 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie przeprowadzania kontroli organizacji pożytku publicznego – Dz.U. z 2026 r. poz. 1124. Ono również zacznie obowiązywać 1 września.

Na początku warto dokonać istotnego rozróżnienia.

Nowe przepisy art. 31 i 32 ustawy oraz rozporządzenie dotyczą przede wszystkim kontroli organizacji posiadających status organizacji pożytku publicznego, prowadzonej w ramach nadzoru Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego.

Przewodniczący Komitetu jest organem właściwym w sprawach kontroli OPP, przy czym przeprowadzenie kontroli może zostać powierzone również wojewodzie albo Dyrektorowi Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.

Nie należy utożsamiać tej kontroli z kontrolą realizacji zadania publicznego prowadzoną przez gminę, powiat, województwo albo inny organ, który udzielił organizacji dotacji.

W tym drugim przypadku podstawowe znaczenie nadal ma art. 17 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Organ zlecający zadanie może kontrolować i oceniać w szczególności:

– stopień realizacji zadania,
– efektywność, rzetelność i jakość jego realizacji,
– prawidłowość wykorzystania otrzymanych środków publicznych,
– prowadzenie dokumentacji związanej z realizowanym zadaniem.

Od 1 września zmienia się natomiast otoczenie prawne, w którym takie zadania będą realizowane – m.in. zasady dotyczące wkładu własnego, treści ofert i sprawozdań oraz limity stosowane przy tzw. małych grantach. Ma to również praktyczne znaczenie dla późniejszej kontroli i rozliczenia zadania.

Jedną z najważniejszych zmian jest odejście od dotychczasowego modelu, w którym ustalenia kontroli przedstawiano w protokole.

Od 1 września 2026 r. zgodnie z nowym art. 31 ustawy z przeprowadzonej kontroli sporządzany będzie projekt wystąpienia pokontrolnego.

Dokument ten będzie zawierał m.in.:

– dane kontrolowanej organizacji,
– wskazanie organu i osób przeprowadzających kontrolę,
– datę rozpoczęcia i zakończenia kontroli,
– zakres i okres objęty kontrolą,
– ocenę kontrolowanej działalności,
– ustalenia stanowiące podstawę tej oceny,
– opis zakresu, przyczyn i skutków stwierdzonych nieprawidłowości lub uchybień,
– pouczenie o prawie do wniesienia zastrzeżeń.

Zmiana nie ma wyłącznie charakteru terminologicznego. Ustawodawca tworzy wyraźnie dwuetapowy model zakończenia kontroli: projekt wystąpienia pokontrolnego → możliwość wniesienia zastrzeżeń → ostateczne wystąpienie pokontrolne.

Projekt wystąpienia pokontrolnego będzie udostępniany członkowi organu zarządzającego uprawnionemu do reprezentowania OPP albo osobie przez niego upoważnionej.

Od dnia otrzymania projektu organizacja będzie miała 14 dni na zgłoszenie pisemnych, umotywowanych zastrzeżeń.

Jest to szczególnie istotny etap postępowania. Zastrzeżenia nie powinny ograniczać się wyłącznie do ogólnego stwierdzenia, że organizacja nie zgadza się z wynikiem kontroli. Powinny odnosić się do konkretnych ustaleń, dokumentów, sposobu oceny stanu faktycznego lub przyjętej przez kontrolujących interpretacji.

Jeżeli zastrzeżenia nie zostaną uwzględnione, właściwy kierownik komórki kontroli ma przekazać organizacji pisemne stanowisko wraz z uzasadnieniem w terminie 21 dni od otrzymania zastrzeżeń.

Nowe rozporządzenie przewiduje dodatkowo, że jeżeli analiza zastrzeżeń wykaże potrzebę wykonania dalszych czynności kontrolnych, czynności te mają być przeprowadzane na podstawie nowego upoważnienia do kontroli.

Po zakończeniu procedury sporządzane będzie właściwe wystąpienie pokontrolne.

Ma ono zawierać ocenę stanu faktycznego wynikającą z dokonanych ustaleń, a w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości lub uchybień również:

– ich opis,
– przyczyny powstania,
– zakres,
– skutki,
– wskazanie osób odpowiedzialnych za ich powstanie,
– termin usunięcia nieprawidłowości lub uchybień.

Ustawodawca zastrzegł przy tym, że termin wyznaczony na ich usunięcie nie może być krótszy niż 30 dni od dnia doręczenia wystąpienia pokontrolnego.

Z punktu widzenia zarządów OPP będzie to szczególnie istotny dokument. Nie będzie on bowiem ograniczał się do opisu tego, co kontrolujący ustalili, ale może bezpośrednio wskazywać odpowiedzialność za powstanie określonych nieprawidłowości oraz termin ich usunięcia.

Drugim wyraźnym kierunkiem zmian jest cyfryzacja postępowania kontrolnego.

Rozporządzenie z 21 sierpnia 2026 r. wprowadza możliwość wykonywania czynności kontrolnych z wykorzystaniem środków komunikacji elektronicznej oraz informatycznych nośników danych.

Elektronicznie będą mogły być również prowadzone akta kontroli. Sam projekt wystąpienia pokontrolnego będzie mógł zostać sporządzony w postaci elektronicznej, a osobie reprezentującej organizację będzie w takim przypadku udostępniana jego kopia elektroniczna.

W praktyce oznacza to większe znaczenie prawidłowego prowadzenia przez OPP dokumentacji w postaci cyfrowej, jej odpowiedniego uporządkowania oraz możliwości sprawnego udostępnienia dokumentów kontrolującym.

Zasadą pozostaje prowadzenie kontroli w miejscu wykonywania działalności przez kontrolowaną organizację, w szczególności w jej siedzibie, w czasie wykonywania przez nią zadań.

Poza godzinami pracy lub w dniach wolnych kontrola będzie mogła odbywać się za zgodą organizacji, jeżeli będzie to niezbędne do prawidłowego przeprowadzenia czynności.

W uzasadnionych przypadkach kontrola albo poszczególne czynności będą mogły zostać przeprowadzone również poza siedzibą OPP – m.in. w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, siedzibie Narodowego Instytutu Wolności albo w urzędzie wojewódzkim, zależnie od tego, kto prowadzi kontrolę. Powód przeprowadzenia kontroli w takim miejscu powinien zostać odnotowany w aktach kontroli.

Nowe przepisy regulują także sposób udostępniania akt kontroli zawierających dane osób przekazujących informacje kontrolującym.

Przed udostępnieniem akt kontrolujący będzie dokonywał anonimizacji lub pseudonimizacji danych osobowych osób, które:

– zastrzegły nieujawnianie danych umożliwiających ich identyfikację albo
– mogłyby zostać narażone na uszczerbek lub zarzut z powodu udzielenia informacji w sprawach objętych kontrolą.

Rozwiązanie ma służyć zwiększeniu ochrony osób współpracujących z kontrolującymi i jest zbliżone do mechanizmów funkcjonujących w innych regulacjach dotyczących kontroli w administracji publicznej.

Choć omawiana nowelizacja procedury kontroli odnosi się bezpośrednio do kontroli OPP, zmiany obowiązujące od 1 września powinny zainteresować również pracowników JST odpowiedzialnych za współpracę z organizacjami pozarządowymi.

Od tej samej daty zmieniają się bowiem zasady zlecania zadań publicznych.

Przykładowo w przypadku wspierania realizacji zadania zasadą będzie zapewnienie przez organizację wkładu rzeczowego lub osobowego. Jeżeli organ dopuści taką możliwość, wkład taki będzie mógł zostać zastąpiony w całości lub części środkami finansowymi własnymi albo pochodzącymi z innych źródeł. Informacja o tym będzie musiała znaleźć się w ofercie.

Zmienia się także treść sprawozdania. Będzie ono obejmowało informację o zapewnionych wkładach rzeczowych lub osobowych albo – w odpowiednich przypadkach – o wysokości zapewnionych środków finansowych własnych lub środków pochodzących z innych źródeł.

W konsekwencji również procedury kontrolne stosowane w JST powinny zostać zweryfikowane pod kątem nowych elementów oferty, umowy i sprawozdania.

Nie oznacza to automatycznego obowiązku tworzenia całkowicie nowych regulaminów kontroli. Konieczne będzie jednak sprawdzenie, czy stosowane listy kontrolne, wzory dokumentów i procedury odpowiadają stanowi prawnemu obowiązującemu od 1 września 2026 r.

Szczególnego znaczenia nabiera także kontrola zadań powierzanych w trybie art. 19a.

Od 1 września maksymalna wysokość dofinansowania lub finansowania pojedynczego zadania w tym trybie wzrasta z 10 000 zł do 20 000 zł. Roczny limit środków przekazanych jednej organizacji wzrasta do 40 000 zł, natomiast limit środków planowanych przez organ wykonawczy JST na realizację zadań w trybie uproszczonym zwiększa się z 20% do 30% dotacji planowanych w roku budżetowym na realizację zadań publicznych przez NGO.

Wyższe limity oznaczają większą elastyczność dla organizacji, ale z punktu widzenia JST zwiększają także znaczenie właściwego dokumentowania procesu oceny, zawierania umów i późniejszej weryfikacji wykonania zadania.

W przypadku kontroli OPP ustawodawca wprowadził jednoznaczną zasadę: do kontroli rozpoczętych przed 1 września 2026 r. stosuje się przepisy dotychczasowe.

Analogiczne rozwiązanie znalazło się w rozporządzeniu wykonawczym.

Istotne przepisy przejściowe dotyczą również samych zadań publicznych. Jeżeli zadanie jest realizowane na podstawie oferty złożonej w konkursie ogłoszonym przed wejściem nowelizacji w życie albo na podstawie oferty złożonej przed 1 września w jednym z ustawowo wskazanych trybów, w tym art. 19a, zastosowanie znajdą przepisy dotychczasowe.

Dla JST oznacza to, że przez pewien czas równolegle funkcjonować będą zadania realizowane według dwóch różnych stanów prawnych.

Zarówno jednostki samorządu terytorialnego, jak i organizacje pozarządowe powinny wykorzystać ostatnie dni sierpnia na przegląd stosowanych procedur.

W szczególności warto zweryfikować:

– regulaminy otwartych konkursów ofert,
– procedury dotyczące małych grantów,
– stosowane wzory umów i dokumentacji,
– sposób dokumentowania wkładu osobowego i rzeczowego,
– procedury kontroli realizacji zadania,
– listy kontrolne wykorzystywane przez pracowników JST,
– zasady archiwizacji dokumentacji elektronicznej,
– sposób przygotowania organizacji do kontroli,
– procedurę analizowania i sporządzania zastrzeżeń do ustaleń kontrolnych.

Zmiany, które zaczną obowiązywać 1 września 2026 r., nie sprowadzają się więc wyłącznie do zwiększenia limitów małych grantów. Modyfikują również sposób dokumentowania, rozliczania i kontrolowania działalności prowadzonej w obszarze pożytku publicznego.

Już 2 września 2026 r., a więc dzień po wejściu zmian w życie, Kancelaria Prawna Egitim organizuje szkolenie online:

„Dotacje dla organizacji pozarządowych po nowelizacji ustawy – nowe zasady konkursów, wkładu własnego, kontroli i rozliczeń w 2026 i 2027 roku”.

Szkolenie poprowadzi Jarosław Kotowski, praktyk z wieloletnim doświadczeniem w obszarze finansów publicznych oraz współpracy JST z organizacjami pozarządowymi.

Podczas spotkania omówione zostaną m.in. nowe zasady konkursów ofert, art. 19a, wkładu własnego, zawierania umów, rozliczania rezultatów oraz kontroli realizacji zadań publicznych po zmianach obowiązujących od 1 września 2026 r.

Opis i harmonogram szkolenia – 2 września 2026 r.

Formularz zgłoszeniowy